Meta tags:
Headings (most frequently used words):
қымыз, қымыздың, мазмұны, тарихы, дайындалуы, құрамы, сауылатын, биелердің, бөлінуі, түрлері, әлдендіретін, қасиеті, емдік, қасиеттері, қымызға, арналған, ыдыстар, мәдениеті, қазіргі, заман, әдебиетте, және, өнерде, дереккөздер, сілтемелер,
Text of the page (most frequently used words):
қымыз (96), бие (44), және (31), өңдеу (31), қымыздың (26), сүт (23), #қымызды (20), бар (18), мен (16), дереккөзін (15), бұл (14), жылы (12), болады (12), деп (12), сүті (11), бір (11), сары (10), оның (10), қазақ (8), ретінде (8), сусын (8), ғана (8), емес (7), саба (7), қымызға (7), басқа (7), жиі (7), оны (7), жасыру (6), ұлттық (6), дайындау (6), бет (6), әрі (6), биенің (6), жақсы (6), литр (6), болса (6), адамның (6), немесе (6), қарағанда (6), алғаш (6), сүтін (6), үшiн (6), туралы (5), арқылы (5), мұрағатталған (5), алматы (5), жылқы (5), деген (5), бірнеше (5), көшпелі (5), керек (5), болып (5), отырып (5), әсер (5), кезде (5), сүтінен (5), қарай (5), биелер (5), сауылатын (5), іздеу (4), көрініс (4), уикипедия (4), қолдану (4), беттер (4), алынған (4), алу (4), саумал (4), түрлері (4), дәрумендер (4), халық (4), bilim (4), all (4), өлеңі (4), қымызы (4), бал (4), дастарқан (4), асқан (4), жыл (4), жаңа (4), өзінің (4), қою (4), дәрі (4), ішкен (4), алып (4), кезінде (4), осы (4), қатар (4), қазіргі (4), сөйтіп (4), дәмді (4), өте (4), емдік (4), қасиеті (4), қымызбен (4), сол (4), шипалы (4), жалпы (4), өзі (4), үстіне (4), кейін (4), қулық (4), биелердің (4), сүтке (4), дейін (4), мин (4), бiр (4), ұйытқыны (4), атап (4), әдістерін (4), тарихы (4), бүйірлік (4), тақтаға (4), жылжыту (4), қосымша (3), рет (3), бойынша (3), уыз (3), қазақтың (3), шұбат (3), 2021 (3), қайнар (3), ауруға (3), қымыздан (3), ғасыр (3), болды (3), мол (3), көнек (3), қара (3), мал (3), ерекше (3), елдерде (3), арнайы (3), сонымен (3), үшін (3), байлап (3), алғашқы (3), мәдениеті (3), көп (3), жылқының (3), терісінен (3), сияқты (3), арналған (3), күбі (3), негізгі (3), түрлі (3), сайын (3), сүр (3), шөп (3), білген (3), ыдысқа (3), бірі (3), тек (3), бұрын (3), сабаға (3), қолайлы (3), болған (3), жөнінде (3), тағы (3), жан (3), етеді (3), қорыту (3), әсері (3), қарын (3), қышқылы (3), күшті (3), дәмі (3), береді (3), күні (3), байланып (3), биелерді (3), дейді (3), құлындаған (3), атайды (3), қысырақ (3), ашып (3), болу (3), мұндай (3), бөлінеді (3), алады (3), ұзақ (3), әдетте (3), құяды (3), байлау (3), көктемде (3), күн (3), айтады (3), құлыны (3), байланған (3), ауыл (3), тотығы (3), барлық (3), ақуыз (3), олардың (3), пайдаланады (3), сүтiн (3), араластырады (3), сақтайды (3), шығару (3), қалдырады (3), құйып (3), татар (3), құралдар (3), басты (3), тіл (2), мазмұнды (2), көрсету (2), құпиялық (2), қолданылуы (2), wikipedia (2), соңғы (2), мамырдың (2), таңдаулы (2), мақалалар (2), isbn (2), асханасы (2), өнімдері (2), қазақша (2), лактоза (2), емшек (2), іркіт (2), май (2), айран (2), құрғақ (2), піскен (2), түйе (2), сиыр (2), төрт (2), қарашаның (2), қатысты (2), сілтемелер (2), торайғыровтың (2), абайдың (2), қазанның (2), 2022 (2), кумыс (2), лев (2), толстой (2), 2020 (2), қырық (2), тағамдарының (2), дәм (2), алдын (2), қазақстан (2), тағам (2), энциклопедиясы (2), том (2), дереккөздер (2), суретінде (2), жеке (2), келді (2), даласында (2), әсіресе (2), ғалымбаева (2), жануардың (2), сорғалап (2), салқын (2), шара (2), адам (2), дәл (2), қор (2), беті (2), аузы (2), мас (2), салып (2), байлар (2), қуат (2), келесі (2), жайында (2), бері (2), айтылады (2), әдебиетте (2), өнерде (2), қазақстанда (2), бола (2), бастады (2), кейбір (2), ішу (2), заман (2), сый (2), белгісі (2), қымызмұрындық (2), аталатын (2), мереке (2), көктем (2), торсық (2), ауру (2), сырқаудан (2), жасалған (2), ыдыс (2), басы (2), ағаштан (2), ысталып (2), ауыз (2), жағы (2), етіп (2), 100 (2), қойдың (2), үйдің (2), заманнан (2), өзіне (2), тән (2), қана (2), ашытқан (2), жағынан (2), сүйкімді (2), ыдыстар (2), белгілі (2), сақталған (2), емдейтін (2), асқазан (2), ішек (2), екен (2), көне (2), өкпе (2), пайдаланған (2), қосып (2), ауруына (2), қарсы (2), толық (2), қасиеттері (2), жүдеп (2), қымыздағы (2), жататын (2), ондағы (2), жақсара (2), көмір (2), сүтіне (2), шырын (2), бөлуіне (2), яғни (2), әлдендіретін (2), байланысты (2), бөлек (2), ішуге (2), ескі (2), түнеме (2), ішерде (2), той (2), ағытылып (2), сірге (2), жияр (2), пісіп (2), жазды (2), өңі (2), дайын (2), адамдар (2), қысыр (2), іріктеп (2), сауады (2), сондықтан (2), қысырдың (2), ашытылатын (2), сауылып (2), жүрген (2), екі (2), түнегеннен (2), қотарылатын (2), мейлінше (2), ашуы (2), жеткен (2), асып (2), әбден (2), бойына (2), биені (2), мұны (2), уақыт (2), түрге (2), алуан (2), сауылады (2), иесі (2), хош (2), иісті (2), себебі (2), кең (2), заттар (2), бұрыннан (2), соң (2), түрде (2), ұстаған (2), ашыған (2), айының (2), кұлындар (2), сағат (2), желіге (2), тайы (2), еміп (2), сақа (2), халқының (2), ашытылады (2), бөлінуі (2), құрамында (2), мынадай (2), сүтінде (2), қымызда (2), бай (2), орташа (2), келеді (2), одан (2), құрамы (2), қазақтар (2), есептей (2), дүркiн (2), жерде (2), келесi (2), бiрнеше (2), қымыздық (2), ұйытқы (2), басында (2), дайындалуы (2), xix (2), елшісі (2), жазады (2), қыстан (2), шыққан (2), тұрмысын (2), шипалық (2), орыс (2), жөніндегі (2), екендігін (2), князь (2), ішіп (2), берген (2), дәстүрлі (2), зәр (2), даярлау (2), сусыны (2), ежелгі (2), кеңінен (2), еді (2), көшпелілер (2), скифтер (2), олар (2), сүтті (2), пен (2), көшпенді (2), тұрмыста (2), шайқалған (2), болуы (2), өзгерістер (2), өңделу (2), оқу (2), талқылау (2), english (2), bahasa (2), беларуская (2), кіру (2), тіркелу (2), демеу (2), беру (2), мәзір (2), тақырып, қосу, мобильді, cookie, мәлімдемесі, статистикалар, әзірлеушілер, тәртіп, кодексі, legal, safety, contacts, жауапкершіліктен, бас, тарту, саясаты, мәтін, аясында, қолжетімді, шарттар, мүмкін, сайтты, келісесіз, коммерциялық, ұйымының, тіркелген, сауда, маркасы, wikimedia, foundation, inc, саясатымен, шарты, creative, commons, attribution, sharealike, лицензиясы, парақ, өндірілді, parsoid, беттің, өзгертілген, кезі, 2026, жасырын, санат, алфавит, сиқырлы, сілтемелері, қолданылған, қырғыз, санаттар, бетінен, https, org, index, php, title, oldid, 3604112, мақала, уикипедияның, тізіміне, енеді, лактация, сауын, сауыншы, сауу, тағамдары, ацидофилин, ряженка, варенец, йогурт, коктейлі, балмұздақ, ақлақ, шалап, сарысу, құрт, қатық, қойыртпақ, сүзбе, балқытылған, сыр, ірімшік, кілегей, қаймақ, жай, майсыздандырылған, ұйыған, қойытылған, қайнатылған, пастерленген, қой, ешкі, түлік, пайдалы, жиынтығы, медицинасының, атасы, бұған, медиа, файлдар, ортаққорда, экзистенциальные, интенции, творчества, салихитдина, айтбаева, шаймердена, сариева, мысль, 2018, призвание, живопись, жабаевтың, жұмабаевтың, дидар, газеті, қаңтардың, 2025, саржалдың, технологиясы, садықов, сарыев, отарбаев, 1987, понравился, чехову, башкирский, любил, очерки, истории, народной, медицины, казахстана, 1978, 107, encyclopedia, food, microbiology, 2014, fermented, milks, and, yogurt, 2015, пайдасы, ана, тілі, 2012, шаруашылығы, 1993, бозымов, аурудың, сақтандыру, орысша, терминологиялық, сөздік, шымкент, 2005, 9965, 752, дайырбеков, алтынбеков, торғауытов, кенесариев, хайдарова, myers, google, books, treatise, koumiss, milk, champagne, university, glasgow, biography, john, grieve, 1971, черепанова, хасенов, сейітов, дүйсенбаев, белокобыленко, аңыздар, әфсана, exclusive, секреты, казахского, кумыса, егемен, ұлт, тәрбиесінің, өзегі, күмісбек, совет, энциклопедия, 2009, horses, tamed, earlier, than, thought, 1989, 198, шаңырақ, архетип, қонақжайлылық, нышаны, бейнеленген, қонақ, салихитдин, айтбаевтың, өнерінің, дамуымен, тақырыбы, қырынан, танылғандай, бағытта, еңбек, етті, 1967, жазылған, тұрмыстық, жанұялық, жарасымдылық, көрсетілен, кесе, айша, кескіндеме, сусынның, сырбаз, кейпін, сырлы, дәмін, әдемі, суреттеп, жеткізеді, тұтам, бауырынан, құт, лықылдайды, емізіктеп, быжылдаған, шыпылдайды, шарасын, қызын, құшқандай, боп, шиқан, дуылдайды, қобыз, гуілдейді, жас, жел, жетпеске, мініп, алтай, тауын, дүсірлетіп, таудың, тасын, күтірлетіп, көкпар, жарыс, алыс, жұлыс, асыр, жатқаны, ақбілек, романында, жүсіпбек, аймауытов, ерте, кеш, кәрі, ыстықта, ұрттар, таппағанда, сауға, үйірілген, қышқыл, тәтті, салған, суреттің, айналық, проекциясы, арнап, ода, шығарған, жамбыл, жабайұлы, ішіңдер, өлеңдері, қатардан, табылады, сұлтанмахмұт, мағжан, жұмабайдың, қазаққа, мысалы, айтқаны, жылқыдан, арудан, жар, ақтамберді, жыраудың, өмірінде, алатын, орны, әдебиетінде, сонау, жыраулар, заманынан, қазір, танымал, өндірістік, жолмен, шығара, өндіретін, зауыттар, фермалар, туристер, тәжірибесі, брендке, айналуда, халқында, ішудің, өзіндік, дәстүрі, салты, қонаққа, ұсыну, құрметтің, құрметіне, арналады, салт, жазда, өткізіледі, мінілмеген, тер, сіңбеген, аман, семіз, тағамдарын, құюға, тігілетін, торсықтың, шимайторсық, өркешторсық, жанторсық, мүйізторсық, аршаның, қызылынан, ойылып, сүйек, күміспен, өрнектелген, піспек, сауатын, шелек, тегене, шөміштер, отырған, піспегінің, ыдыстарының, енді, түрі, отырықшылық, жағдайға, бейімделген, тарлау, түп, кеңірек, еменнен, жасалады, кымыз, сиғандай, мөлшерде, іші, апта, жуып, кептіріліп, еттің, майымен, құйрығымен, майланып, тобылғы, дүзгін, құлмұрын, ағаштарының, қоғажай, дейтін, түбінің, түтінімен, отырады, күбіні, баптай, уақытта, темір, құйылмайды, атам, бергі, ыдысының, тігіледі, бұдан, дәуірде, игерілген, екінші, көші, қон, жағдайында, жүруге, сабасы, ыдыстары, қазақтармен, көршілес, мәселен, әйгілі, жазушы, емделгені, дерек, граф, толстойдың, кеңесімен, санаторийге, барғаны, чехов, самара, емшілері, ішкі, органдарын, айырықша, санаған, айталық, тыныс, жолдары, ауруларының, алған, мақалдың, шығуы, осыдан, болар, медицинасында, тағамдардың, саналады, ауруын, цинга, ауруларын, емдеуге, ұсақ, туралған, холера, тырысқақ, жабайы, сарымсақты, қаназдық, құрқұлақ, туберкулез, мақаласы, емдеу, қандай, індетке, шалдыққанына, операция, жасалғанына, жұмыстан, еңбегінен, қалжырағанына, қарамастан, күрт, арықтағандарға, қаны, азайғандарға, әлсірегенде, ағзаның, күйін, ескере, ұсынылады, ағзаға, жақты, мүшелерінің, қызметіне, аппаратына, дене, мүшелеріне, жүйке, жүйесіне, жүрек, қантамырлары, құрамына, ақуыздардың, майлардың, әртүрлі, қанттардың, сіңуіне, алкогольдің, мөлшерінің, бездеріне, шырынының, бөлінуін, күшейтеді, себепті, тәбеті, ашылып, жолдарының, қызметі, түседі, қышқылдары, жолдарындағы, ететіндігі, анықталып, отыр, етумен, жиырылып, созылуына, қорытылған, астың, дер, ішекке, түсуіне, ықпал, қарынның, бездердің, бабы, пісу, сапыруға, кіре, пісуі, жетпеген, ірімтіктеніп, суы, тұнбасы, бұзылып, сапасын, жояды, көбірек, пісілсе, тіпті, жұмсап, татыған, барқыт, осындай, баппен, құйылып, қотарылған, ағытылар, кездегі, қойылған, ашылатын, күнгі, кеткеннен, жем, шөбі, қалып, қыстай, қолда, ұстап, бірінші, жылда, мама, әлдеқайда, қуатты, бұны, құнан, жұмсартылған, аса, кеткенше, осылай, істейді, жуас, дөнен, түн, бесті, пісілген, майы, сіңген, бапты, жұмсақ, әдеттегі, көрі, байлағанда, бау, шеберлігіне, сүттің, тегіне, мезгіліне, осыған, орай, аталуы, туып, ашымаған, оған, ашытқы, қосылып, күннен, ашиды, ішпейді, дәстүр, үлкендерін, шақырып, тигізіп, батасын, дертке, шипа, денеге, күш, кұнарлы, сарайыңды, зауқын, келтіретін, сіңімді, бұлай, асыл, қасиетінен, адымы, өрісі, даласының, кек, байтақ, жайлауын, емін, еркіндеп, дәмдіден, дәмдіні, қоректі, құнарлыны, тереді, өсімдіктің, шұрайлысын, үзеді, даланың, сан, гүл, бәйшешектері, мың, дәрмектік, шөптерінен, жарықтық, адамға, жағымды, тамақтық, әзірлейтін, сәйгүлік, саңлақтар, істеп, ысталған, шелекке, саууға, үйренген, әйелдер, шығады, сауылған, сүзгіден, өткізіп, күбідегі, сабадағы, саумалдың, содан, міндетті, минут, аузын, тығындап, ашытарда, арнаулы, ашытқының, құйылады, ашытқыны, көбінесе, сынық, сүттен, жоқ, болғанда, ашытқысын, езіп, әзірлейді, дегеніміз, түбінде, қалатын, сарқыны, нан, сүйегін, қазының, жаяның, қордың, көнекке, жазғы, жайлауға, шығып, шөптің, нәрі, толған, басталған, дәлірек, айтсақ, мерзімі, көкек, сәуір, аяғы, кез, марқайып, жетіледі, байлауда, ұсталады, сауым, емізіп, жетектеп, жүріп, сергітіледі, шілде, айларында, байлаған, желі, майлар, дәстүрмен, өткізілген, желінің, қазығына, айғырдың, жалына, жағылады, табақ, тартылады, енелері, құлындарды, ноқталап, ұстауды, қашан, ағытылғанға, маңына, жайылады, тозған, қоныс, ауыстырылып, отырылады, мезгілдеріне, шығымына, малдың, күйіне, жылқышы, онда, амандығы, құлындардың, ширақылығы, есепке, алынады, жадау, қарақұлақ, марқаймаған, мерзімге, байланбайды, сусамыр, өткен, себептермен, қалған, құлын, орнына, былтырғы, биыл, құлындамағанмен, жүргендіктен, ондай, сауыла, құнажын, дөнежін, жасында, кұлындаған, келген, ұлтық, ішіндегі, құрметті, дәмінің, үшке, құрамындағы, этанол, қышқылдылығы, майлығы, ашымалы, көрсеткіш, ашытқанда, сүтіндегі, ұшпалы, қышқылына, спиртке, айналады, магний, фосфордың, бес, хлор, кальций, минералдық, биотин, 265, фолий, 2010, пантотен, 375, рибофлавин, 203, тиамин, мөлшері, мкг, тобындағы, тобына, маңызды, 200, 260, дәрумені, құтыға, құйылған, денсаулығына, керекті, дәрумендеріне, қоректік, қоңдылықтағы, сиырдың, етіне, тең, әрқайсысы, фракцияларға, тарамдалады, еритін, глобулиндер, альбуминдер, казеин, өткеннен, кейiн, толығымен, босатылады, сүрленедi, маймен, сыланады, сабаны, маусым, сабада, әзiрленген, жоғары, дәмдiк, сапамен, ерекшеленедi, қазымен, үйлес, майлы, көредi, тiрiлту, ұнтаққа, буландырылған, қасығына, араластырып, отыру, тәулiк, тәулiктен, әрi, жасап, ендi, кәрi, әзiрлеу, булы, ұйытқымен, бiрге, түнге, күнi, әрбiр, сауыннан, аши, бастаған, бөлiктерiн, қосады, жақсылап, дегенмен, әдiспен, әлi, әлсiз, газдалған, ары, мұқият, қоя, тұрады, өндеудiң, нәтижесiнде, екi, күндiк, пайда, айта, кету, сабадан, барлығын, бөлiгiн, шамамен, қалғанын, ұйытқыға, пісіру, күзде, тәулiкке, екiге, жоғарғы, мөлдiр, төменгi, қабатқа, бөледi, селдiр, матада, сығып, күнге, кептiредi, маусымға, мамыр, дейiн, жабық, ыдыста, тұнбаны, ірімшіктiк, сапасы, алдымен, басталады, қазiргi, микрофлоры, сақталады, ретiнде, мезгiлдiң, қолданылады, ұйытқыдан, ғасырдың, соңына, ресейдегі, медицина, ғылымдарының, докторы, ауруы, ауруларға, атты, еңбегін, каррик, джордж, ұлыбританияның, 1877, ақш, майерс, авторлығымен, ғылыми, кітапша, жарияланады, ағылшын, тілді, ортада, жайлы, мағлұматты, джон, грив, есімді, шотланд, дәрігері, таратқан, 1784, көшпенділердің, шарапты, тәсілдері, медицинада, есеп, шығарманы, жариялайды, жер, көк, майсаға, оранып, балауса, шөптер, құлпырып, өсе, бастағанда, арып, жылқылар, көкке, тиісімен, қоң, ала, бастайды, үйде, еңбектеген, баладан, еңкейген, кәріге, түгел, ішеді, уақыттың, ішінде, жадап, жинап, көңілі, көтеріліп, өңіне, рең, кіреді, майерстің, кітапшасы, xviii, аралығында, көшпелілердің, бақылаған, былай, аксаков, патшасының, сыртқы, істер, описание, киргиз, кайсакских, орд, степей, кітабында, сусындарға, едәуір, артықшылығы, көрсетеді, қазақтардың, зерттей, қорытындыға, арасында, кеуде, көкірек, аурулары, сирек, кездеседі, климаттың, қолайлығынан, пайдалануынан, лёвшин, ипатьев, шежіресінде, қолында, тұтқында, 1182, күзетшісі, қатты, ұйықтап, қалғаны, сәтті, қашып, құтылғаны, жазылады, шежіреде, тверь, князі, татарлардың, қымызын, ішпегені, өлім, жазасына, кесілгендігі, xiii, xiv, ғасырларда, хандарында, елшілері, өздеріне, ұсынғандығын, орыстың, шежірелерінде, шарабы, алтын, ордада, михаил, қыпшақтар, игорь, северский, ортаазиялық, ғалым, дәрігер, авиценна, еңбегінде, 1000, түтігінің, жарасына, көмектеседі, көрсеткен, шалдыққан, уәзірді, емдеген, несеп, тас, дәрігерлік, ғылымның, ережесі, ибн, сина, ағзасына, тигізетін, жазба, деректерді, 1253, жеріне, саяхат, жасаған, қалдырған, естелігінде, бойын, қыздыратын, айдайтын, көрсетті, саяхатшысы, естеліктері, нәрлі, атады, дәмділік, қасиетін, көрсете, шарапқа, теңеді, марко, полоның, италия, виллем, рубрук, халықтарда, таралу, көлігі, қорегі, еті, асқа, пайдаланды, алайда, күйінде, пайдаланғанда, ішке, жақпайтын, болғандықтан, үйренді, сонда, тез, сіңетін, түсті, сақтауға, ашыту, даярланатын, көптеген, халықтар, баяғы, біздің, заманымызға, дейінгі, грек, тарихшысы, даярлағандығын, ағаш, геродоттың, айтуынша, сақтау, құпия, күбіге, геродот, ғасырда, башқұрттар, қырғыздар, потапов, мызды, ойлап, тапқан, көш, ділер, жаңалыққа, тап, әсте, қиын, сауып, тері, көшіп, жүргенде, ыстық, күнде, өзінен, айналған, көрген, шөлін, қанды, рып, сарайын, денсаулығын, нығайтып, көңілін, көтергенін, қаған, жасаудың, жетілдіре, алды, адамдарына, беріледі, жазғытұрымда, кезден, бастап, қазан, басына, ағытылғанша, үзілмейді, ыдысына, ашытылуына, ұсталу, бабына, маңызы, зор, қоғамында, қадірлі, бағаланды, таңда, күнделікті, пайдаланылады, кей, жағдайда, саны, өлшенді, азық, рөлін, бірдей, атқаратын, ағарғанның, молшылық, тоқшылықтың, саналды, шаңырақтағы, ауқаты, халықтарының, мыңжылдықтан, пайдаланып, келе, жатқан, моңғол, түркі, дайындалатын, денсаулыққа, жұғымды, ұсынылған, көрінісі, ашық, энциклопедиясынан, мәлімет, уикидерек, элементі, ортаққор, жобаларда, басып, нұсқасы, pdf, жүктеп, баспа, экспорт, switch, legacy, parser, url, мекенжайын, қысқарту, беттен, дәйексөз, ақпараты, тұрақты, сілтеме, мұнда, сілтейтін, әрекеттер, сілтемелерді, მარგალური, tiếng, việt, oʻzbekcha, ўзбекча, українська, тыва, дыл, татарча, tatarça, türkçe, ไทย, тоҷикӣ, தமிழ், svenska, српски, srpski, slovenščina, slovenčina, simple, саха, тыла, русиньскый, русский, română, português, piemontèis, polski, ирон, norsk, bokmål, nederlands, nedersaksies, melayu, монгол, македонски, latviešu, lietuvių, latina, кыргызча, 한국어, ქართული, jawa, 日本語, italiano, indonesia, հայերեն, magyar, हिन्दी, עברית, français, suomi, فارسی, eesti, español, esperanto, ελληνικά, deutsch, dansk, čeština, català, буряад, български, тарашкевіца, башҡортса, تۆرکجه, azərbaycanca, مصرى, العربية, кіріспе, мазмұны, қателер, хабарлау, телеграм, арна, легі, форум, анықтама, видео, сабақтар, кездейсоқ, жуықтағы, қауымдастық, порталы, шарлау, мазмұнға, өту,
Text of the page (random words):
сын 1 қымыз түркі және моңғол көшпелі халықтарының бірнеше мыңжылдықтан бері пайдаланып келе жатқан сусыны 2 дәстүрлі қазақ қоғамында қымыз ұлттық қадірлі сусын ретінде бағаланды сонымен қатар қазіргі таңда күнделікті тұрмыста сусын ретінде кеңінен пайдаланылады кей жағдайда ауыл үйдің әл ауқаты желіге байланған бие саны мен шаңырақтағы саба арқылы өлшенді яғни сусын мен азық рөлін бірдей атқаратын қымыздың ағарғанның мол болуы молшылық пен тоқшылықтың белгісі саналды 3 қымыз ашыған күні қымыздың алды ауыл адамдарына беріледі жазғытұрымда бие байланған кезден бастап қазан айының басына дейін бие ағытылғанша қымыз үзілмейді қымыздың жақсы болуы ыдысына ашытылуына ұсталу бабына байланысты болады қымыздың шипалық және емдік маңызы зор 4 тарихы өңдеу дереккөзін өңдеу қы мызды ойлап тапқан көш пен ділер көшпенді тұрмыста бұл жаңалыққа тап болу әсте қиын емес еді сауып алынған бие сүтін тері ыдысқа құйып көшіп жүргенде ыстық күнде шайқалған сүт өзінен өзі қымызға айналған шайқалған сүтті ішіп көрген көшпенді шөлін қанды рып жан сарайын ашып денсаулығын нығайтып көңілін көтергенін бай қаған олар сөйтіп қымыз жасаудың әдістерін жетілдіре берген л п потапов 5 бие сүтінен даярланатын қымызды көптеген көшпелі халықтар қазақтар қырғыздар башқұрттар баяғы заманнан білген оны даярлау әдістерін ежелгі скифтер де білген екен біздің заманымызға дейінгі v ғасырда грек тарихшысы геродот көшпелі скифтер бие сүтінен қымыз даярлағандығын жазды олар бие сүтін ағаш күбіге құйып ашытқан сол геродоттың айтуынша көшпелілер сүтті ұзақ уақыт сақтау әдістерін құпия ұстаған ежелгі көшпелі халықтарда қымыздың кеңінен таралу себебі жылқы олардың тек көлігі ғана емес негізгі қорегі де еді жылқының еті мен сүтін асқа пайдаланды алайда бие сүтін сол күйінде пайдаланғанда ішке жақпайтын болғандықтан көшпелілер оны сусын ретінде ашыту әдістерін үйренді сонда ол тез сіңетін болды дәмі де жақсара түсті әрі сүтке қарағанда ұзақ сақтауға болды қымызды даярлау оның дәмі және адам ағзасына тигізетін әсері жөніндегі алғашқы жазба деректерді 1253 жылы татар жеріне саяхат жасаған виллем рубрук қалдырған ол өзінің естелігінде қымыздың адамның бойын қыздыратын және зәр айдайтын әсері бар екендігін атап көрсетті қымыз жөнінде италия саяхатшысы марко полоның да естеліктері бар ол қымызды татар халқының ең нәрлі сусыны деп атады және қымыздың дәмділік қасиетін атап көрсете отырып оны ақ шарапқа теңеді ортаазиялық ғалым дәрігер ибн сина авиценна өзінің дәрігерлік ғылымның ережесі еңбегінде 1000 жыл бұрын зәр шығару түтігінің жарасына бие сүті ерекше көмектеседі деп атап көрсеткен ал қымызбен ол несеп тас ауруына шалдыққан уәзірді емдеген 6 7 ипатьев шежіресінде князь игорь северский қыпшақтар қолында тұтқында болған кезінде 1182 ж оның күзетшісі қымыз ішіп мас болып қатты ұйықтап қалғаны осы сәтті пайдаланған князь қашып құтылғаны жайында жазылады басқа бір шежіреде тверь князі михаил алтын ордада татарлардың берген қымызын ішпегені үшін өлім жазасына кесілгендігі айтылады xiii xiv ғасырларда татар хандарында болған орыс елшілері өздеріне дәстүрлі сый ретінде қымыз ұсынғандығын айтады орыстың барлық көне шежірелерінде қымызды сүт шарабы деп атайды орыс патшасының сыртқы істер жөніндегі елшісі а и лёвшин өзінің описание киргиз кайсакских орд и степей кітабында қымыздың басқа шипалы сусындарға қарағанда едәуір артықшылығы бар екендігін атап көрсетеді қазақтардың мәдениеті мен тұрмысын зерттей отырып ол мынадай қорытындыға келді олардың арасында кеуде көкірек аурулары өте сирек кездеседі бұл климаттың қолайлығынан және сусын ретінде қымызды пайдалануынан болса керек 8 xviii xix ғасыр аралығында көшпелілердің тұрмысын бақылаған с т аксаков қымыздың шипалық қасиеті жөнінде былай деп жазады а майерстің кітапшасы көктемде жер беті көк майсаға оранып хош иісті балауса шөптер құлпырып өсе бастағанда қыстан арып шыққан жылқылар көкке аузы тиісімен қоң ала бастайды дәл осы кезде барлық үйде бие байланып қымыз ашытылады қымызды еңбектеген баладан еңкейген кәріге дейін түгел ішеді сөйтіп аз уақыттың ішінде ақ қыстан жадап жүдеп шыққан адамдар бойына қуат жинап көңілі көтеріліп өңіне рең кіреді 8 ағылшын тілді ортада қымыз жайлы алғаш мағлұматты джон грив есімді шотланд дәрігері таратқан 9 ол 1784 жылы көшпенділердің қымыз деп аталатын шарапты дайындау тәсілдері және оны медицинада қолдану туралы есеп деген шығарманы жариялайды 7 1877 жылы ақш та а майерс авторлығымен қымыз туралы ғылыми кітапша жарияланады 10 xix ғасырдың соңына қарай ұлыбританияның ресейдегі елшісі медицина ғылымдарының докторы каррик джордж қымыз туралы және оның өкпе ауруы мен басқа да ауруларға қарсы қолданылуы атты еңбегін жазады дайындалуы өңдеу дереккөзін өңдеу қымыздың сапасы ең алдымен ұйытқыдан басталады қазiргi кезде қымыздың микрофлоры құрғақ түрде жақсы сақталады қымыздық ұйытқы ретiнде көктемде қымыздық мезгiлдiң басында ұйытқы қолданылады ұйытқыны күзде дайындау үшiн қымызды бiрнеше тәулiкке қалдырады және ол екiге жоғарғы мөлдiр және төменгi ірімшіктiк қабатқа бөледi бұл тұнбаны селдiр матада сығып алады да күнге кептiредi және келесi маусымға мамыр дейiн жабық ыдыста салқын жерде сақтайды қымыз пісіру ұйытқыны тiрiлту үшiн ұнтаққа буландырылған бие сүтiн 3 4 ас қасығына есептей отырып 5 литр сүтке араластырады және дүркiн дүркiн араластырып отыру арқылы жылы жерде бiр тәулiк сақтайды бiр тәулiктен соң ұйытқыны қымыз дайындау үшiн пайдаланады одан әрi қарай қымызды жасап шығару үшiн ендi ұйытқыны емес кәрi қымызды 1 литр қымызға 6 7 литр бие сүтiн есептей отырып пайдаланады қымызды әзiрлеу үшiн булы бие сүтiн ұйытқымен бiрге сабаға құяды да түнге қалдырады келесi күнi әрбiр сауыннан аши бастаған сүтке бiрнеше жаңа бөлiктерiн қосады жақсылап араластырады да 10 15 сағат сақтайды дегенмен мұндай әдiспен алынған қымыз әлi әлсiз және аз газдалған қою болады ары қарай тағы да мұқият араластырады да бiр күн қоя тұрады мұндай өндеудiң нәтижесiнде екi күндiк орташа қымыз пайда болады дайын қымызды басқа ыдысқа құяды айта кету керек сабадан барлығын емес оның бөлiгiн шамамен 1 5 қымызды ғана құйып алып қалғанын ұйытқыға қалдырады 10 15 күн өткеннен кейiн саба толығымен босатылады қосымша сүрленедi және маймен сыланады сабаны қымыз дайындау үшiн бiр ақ маусым пайдаланады сабада әзiрленген қымыз жоғары дәмдiк сапамен ерекшеленедi қазақтар қазымен үйлес майлы қымызды жақсы көредi 11 құрамы өңдеу дереккөзін өңдеу 1 литр қымызда 20 г қоректік ақуыз бар ол орташа қоңдылықтағы сиырдың 100 г етіне тең келеді ақуыз казеин альбуминдер глобулиндер сияқты негізгі үш түрге бөлінеді олардың әрқайсысы одан әрі бірнеше фракцияларға тарамдалады бие сүтінде 40 ақуыз еритін болып келеді 12 бие сүтінде және қымызда адамның денсаулығына керекті барлық дәрумендер бар әсіресе ол a c және d дәрумендеріне бай құтыға құйылған қымыз бір литр қымыз құрамында 200 260 мг с дәрумені бар 13 сонымен қатар b тобына жататын ең маңызды дәрумендер де бар b тобындағы дәрумендер қымыздағы мөлшері мкг л 8 тиамин b 1 203 4 рибофлавин b 2 375 b 12 2 1 пантотен қышқылы 2010 фолий қышқылы 265 биотин 1 2 қымыздың құрамында мынадай минералдық заттар бар кальций тотығы 48 магний тотығы 3 4 фосфордың бес тотығы 21 3 хлор 7 5 14 қымызды ашытқанда бие сүтіндегі лактоза ұшпалы көмір қышқылына және спиртке айналады көрсеткіш ашымалы сүт айран қымыз 15 майлығы 10 10 10 жалпы қышқылдылығы мин 0 3 мин 0 6 мин 0 7 құрамындағы этанол мин 0 5 сауылатын биелердің бөлінуі өңдеу дереккөзін өңдеу қымыз қазақ халқының ұлтық тағамдарының ішіндегі ең құрметті дастарқан дәмінің бірі ол тек қана бие сүтінен ашытылады әдетте сауылатын биелер сақа бие қулық бие қысырақ бие деп үшке бөлінеді сақа бие бірнеше кұлындаған бұрыннан сауылып келген бие қулық құнажын немесе дөнежін жасында алғаш құлындаған бие ал қысырақ бие деп өткен жылы кейбір себептермен қысыр қалған құлын орнына тайы былтырғы құлыны еміп жүрген биелерді айтады биыл құлындамағанмен тайы еміп жүргендіктен ондай биелер сауыла береді сусамыр жыл мезгілдеріне шөп шығымына малдың күйіне қарай сауылатын биелерді мал иесі мен жылқышы іріктеп алады онда биелердің ауру сырқаудан амандығы құлындардың ширақылығы есепке алынады жадау биелер немесе қарақұлақ болып марқаймаған кұлындар белгілі бір мерзімге дейін байланбайды бие байлау деп енелері сауылатын құлындарды ноқталап желіге байлап ұстауды айтады құлыны байланған биелер қашан құлыны ағытылғанға дейін ауыл маңына жайылады сондықтан тозған қоныс жиі жиі ауыстырылып отырылады жыл сайын алғаш бие байлаған күн бие байлар желі майлар деген дәстүрмен мереке сияқты өткізілген әдетте бұл күні сүр асып мол табақ тартылады желінің қазығына айғырдың жалына май жағылады бие байлау ел жазғы жайлауға шығып шөптің нәрі толған кезде басталған дәлірек айтсақ бие байлау мерзімі көкек сәуір айының аяғы мен мамырдың басы бұл кез кұлындар әбден марқайып жетіледі 5 6 сағат байлауда ұсталады сауым сайын емізіп жетектеп жүріп сергітіледі көктемде және шілде айларында биелер жиі сауылады биені бие көнекке немесе ағаштан істеп ысталған бие шелекке сауады әдетте бие саууға бұрыннан үйренген әйелдер ғана шығады жаңа сауылған бие сүтін сүзгіден өткізіп жылы кезінде күбідегі немесе сабадағы саумалдың үстіне құяды содан соң оны міндетті түрде 30 40 минут пісіп аузын байлап не тығындап ұстаған алғаш рет қымыз ашытарда бие сүті сабаға арнаулы ашытқының немесе қордың үстіне құйылады ашытқыны көбінесе сүр жаяның қазының сынық сүйегін салып сүттен ол жоқ болғанда сүтке нан ашытқысын езіп әзірлейді қор дегеніміз ескі қымыз ол жақсы ашыған қымыздың саба түбінде қалатын арнайы сақталған сарқыны сары қымыз дертке шипа денеге күш қымыз ерекше дәмді кұнарлы жан сарайыңды ашып адамның зауқын келтіретін хош иісті және өте сіңімді сусын оның бұлай болу себебі жылқы жануардың өзіне ғана тән асыл қасиетінен болса керек адымы кең өрісі ұзақ сәйгүлік саңлақтар қазақ даласының кек байтақ жайлауын емін еркіндеп дәмдіден дәмдіні қоректі мен құнарлыны ғана тереді өсімдіктің шұрайлысын ғана үзеді сөйтіп кең даланың сан алуан гүл бәйшешектері мен мың түрлі дәрі дәрмектік шөптерінен жылқы жарықтық адамға шипалы жағымды тамақтық заттар әзірлейтін болса керек қымыздың түрлері өңдеу дереккөзін өңдеу көктем туып құлындаған бие байланып сауылады биенің ашымаған сүтін саумал дейді оған арнайы ашытқы қосылып екі үш күннен кейін ашиды алғашқы қымызды үй иесі өзі ішпейді дәстүр бойынша үлкендерін шақырып ауыз тигізіп батасын алады мұны қымызмұрындық дейді қымыз дайындау шеберлігіне сүттің тегіне уақыт мезгіліне қарай бірнеше түрге бөлінеді осыған орай оның аталуы да алуан түрлі уыз қымыз биені алғаш байлағанда ашытылатын қымыз мұны бие бау деп те атайды бал қымыз әбден пісілген және бойына жылқының не қойдың майы сіңген бапты жұмсақ қымыз мұндай қымыздың өңі әдеттегі қымыздан көрі сары әрі қою болады бесті қымыз төрт түн асып ашуы мейлінше жеткен қымыз дөнен қымыз үш түнегеннен кейін қотарылатын мейлінше ашуы жеткен қымыз жуас қымыз үстіне саумал қосып жұмсартылған қымыз қымыз аса ашып кеткенше ішуге қолайлы болу үшін осылай істейді құнан қымыз екі түнегеннен кейін ғана қотарылатын қымыз бұл түнеме қымызға қарағанда күшті болады қысырақ қымыз бірінші рет құлындаған қулық биенің сүтінен ашытылатын қымыз қулық биенің сүті жылда сауылып жүрген сары қарын мама биелердің сүтіне қарағанда әлдеқайда қуатты болады бұны ту қымыз деп те атайды қысырдың қымызы бие ағытылып кеткеннен кейін жем шөбі дайын адамдар қысыр биелерді іріктеп алып қалып қыстай қолда ұстап сауады сондықтан оны қысырдың қымызы дейді сары қымыз шөп пісіп биенің сүті қойылған кезде ашылатын қымыз бұл жазды күнгі қымызға қарағанда қою әрі өңі сары болады сірге жияр қымыз бие ағытылар кездегі ең соңғы қымыз бие алғаш байланып уыз қымыз ішерде бір той болса бие ағытылып сірге жияр қымызды ішерде тағы бір той болады түнеме қымыз ескі қымыздың үстіне саумал құйылып келесі күні қотарылған қымыз 1 қымыздың бабы пісу мен сапыруға байланысты жиі жиі піскен қымыздың дәмі кіре береді ал пісуі жетпеген қымыз ірімтіктеніп суы бір бөлек тұнбасы бір бөлек болып бұзылып сапасын жояды көбірек пісілсе тіпті күшті деген қымыздың өзі жұмсап ішуге сүйкімді бола береді бал татыған барқыт қымыз осындай баппен дәмді қымыздың әлдендіретін қасиеті өңдеу дереккөзін өңдеу сиыр немесе бие сүтіне қарағанда қымыздың ас қорыту жолдарындағы бездердің шырын бөлуіне өте күшті әсер ететіндігі қазіргі кезде толық анықталып отыр қымыз қарынның шырын бөлуіне әсер етумен қатар оның жиырылып созылуына яғни ондағы қорытылған астың дер кезінде ішекке түсуіне ықпал етеді қымыздағы сүт қышқылдары тағам құрамына жататын ақуыздардың майлардың әртүрлі қанттардың жақсы сіңуіне әсер етеді ал ондағы көмір қышқылы мен алкогольдің аз мөлшерінің өзі ас қорыту бездеріне әсер етіп қарын шырынының бөлінуін күшейтеді сол себепті қымыз ішкен адамның тәбеті ашылып ішек қарын жолдарының қызметі жақсара түседі жалпы қымыз ағзаға жан жақты әсер етеді оның ас қорыту мүшелерінің қызметіне жүрек қантамырлары аппаратына жүйке жүйесіне және басқа да дене мүшелеріне қолайлы әсері бар адамның бұрын қандай індетке шалдыққанына операция жасалғанына қара жұмыстан не ой еңбегінен қалжырағанына қарамастан қымызды күрт жүдеп арықтағандарға қаны азайғандарға және әлсірегенде ағзаның жалпы күйін ескере отырып қолдану ұсынылады 8 емдік қасиеттері өңдеу дереккөзін өңдеу толық мақаласы қымызбен емдеу қазақтың халық медицинасында қымыз ең көне шипалы тағамдардың бірі болып саналады оны өкпе ауруын туберкулез құрқұлақ цинга қаназдық асқазан ауруларын емдеуге пайдаланған ұсақ туралған жабайы сарымсақты қосып тырысқақ холера ауруына қарсы ем ретінде ішкен 16 халық емшілері қымызды адамның ішкі органдарын емдейтін айырықша дәрі деп санаған айталық асқазан тыныс жолдары ішек ауруларының алдын алған екен қымыз қырық ауруға ем деген мақалдың шығуы да осыдан болар 17 қымыздың емдік қасиеті қазақтармен көршілес елдерде де белгілі болған мәселен әйгілі жазушы лев толстой самара даласында қымызбен емделгені жөнінде көп дерек сақталған 18 а п чехов та сол граф толстойдың кеңесімен қымызбен емдейтін санаторийге барғаны тағы бар 19 қымызға арналған ыдыстар өңдеу дереккөзін өңдеу қымыз ыдыстары қымыздың атам заманнан бергі өзіне тән ыдысының бірі қазақтың қара сабасы тек қана жылқы терісінен тігіледі бұл бұдан бірнеше ғасыр бұрын көшпелі дәуірде игерілген ыдыс болса керек сабаға ашытқан қымыз бір жағынан сүйкімді дәмді болса екінші жағынан көші қон жағдайында алып жүруге өте қолайлы қымыз ыдыстарының енді бір негізгі түрі күбі ол отырықшылық жағдайға бейімделген күбі ауыз жағы тарлау түп жағы кеңірек етіп еменнен жасалады 60 70 және 100 литр кымыз сиғандай әр түрлі мөлшерде болады оның іші де апта сайын жуып кептіріліп сүр еттің майымен қойдың құйрығымен майланып тобылғы дүзгін құлмұрын ағаштарының қоғажай дейтін шөп түбінің түтінімен ысталып отырады күбіні баптай білген үйдің қымызы да дәмді болады қымыз еш уақытта темір ыдысқа құйылмайды саба күбі піспегінің басы аршаның қызылынан ойылып саба да жақсы ағаштан жасалған және сүйек күміспен өрнектелген піспек бие сауатын шелек қымыз тегене шөміштер де жиі жиі ысталып отырған торсық қымыз шұбат іркіт сияқты сүт таға...
|
